ศาสตราจารย์เกียรติคุณ แพทย์หญิง พวงทอง ไกรพิบูลย์

แก้ไขปรับปรุง มกราคม 2553

ตับอ่อนมีหน้าที่อย่างไร?

ตับอ่อน เป็นต่อมขนาดใหญ่  อยู่ในส่วนกลางของช่องท้องตอนบน  ล้อมรอบทางด้านหน้าด้วยกระเพาะอาหาร  และมีลำไส้เล็กส่วนต้น(duodenum) ล้อมรอบส่วนหัวของต่อม   มีหน้าที่เป็นทั้งต่อมไร้ท่อ (endocrine gland) และต่อมขับออก(exocrine gland)

เซลล์ในส่วนของต่อมไร้ท่อ  เป็นตัวผลิตฮอร์โมนหลายชนิดเข้าสู่กระแสเลือด  ที่รู้จักกันดี คือ อินซูลิน(insulin) ซึ่งมีหน้าที่เกี่ยวกับการทำงานของคาร์โบไฮเดรต(อาหารแป้ง และน้ำตาล)  ควบคุมโรคเบาหวาน

เซลล์ในส่วนของต่อมขับออก  ผลิตเอนไซม์หลายชนิดเพื่อช่วยการย่อยอาหาร  โดยน้ำย่อยเหล่านี้เข้าสู่ลำไส้เล็ก ผ่านทางท่อต่อเชื่อมระหว่างตับอ่อนกับลำไส้เล็ก

 โรคมะเร็งตับอ่อนพบได้บ่อยไหม?

โรคมะเร็งตับอ่อน จัดเป็นโรคมะเร็งในผู้ใหญ่ ซึ่งพบเกิดได้บ่อยพอควร  อัตราเกิดโรคประมาณ 9 คน ใน 100 000 คน  มักพบเกิดตั้งแต่อายุช่วง 45 ปีขึ้นไป แต่พบสูงในช่วงอายุ 60-65ปี   เกิดได้บ่อยกว่าในผู้ชาย คิดเป็นประมาณ 1.3 เท่าของผู้หญิง

ตับอ่อนเป็นมะเร็งได้อย่างไร?
จนถึงปัจจุบัน ยังไม่มีการศึกษาที่สามารถระบุได้แน่ชัดว่า โรคมะเร็งตับอ่อนเกิดจากสาเหตุอะไร  แต่เชื่อว่าน่ามาจากหลายสาเหตุ หรือหลายปัจจัยเสี่ยงร่วมกัน เช่น  จากการมีความผิดปรกติทางพันธุกรรมบางชนิด อาจเกิดได้จากทั้งพันธุกรรมชนิดไม่ถ่ายทอด  หรือพันธุกรรมชนิดถ่ายทอด  การสูบบุหรี่  โรคอ้วน  โรคเบาหวาน   การขาดการออกกำลังกาย  จากการได้รับสารเคมีบางชนิดที่เป็นสารก่อมะเร็งปริมาณสูงเป็นประจำ  จากการเป็นโรคตับอ่อนอักเสบเรื้อรัง และ/หรือ บริโภคอาหารไขมันสูงเป็นประจำ โดยเฉพาะไขมันจากสัตว์

มะเร็งของตับอ่อนมีกี่ชนิด?
โรคมะเร็งตับอ่อนมีหลายชนิด  ที่พบไดบ่อย ประมาณร้อยละ 80-90  คือ โรคมะเร็งของต่อมขับออก ชนิด อดีโนคาร์ซิโนมา (adenocarcinoma)  

โรคมะเร็งตับอ่อนมีอาการอย่างไร?
ไม่มีอาการเฉพาะของโรคมะเร็งตับอ่อน ส่วนใหญ่เป็นอาการทั่วๆไป คล้ายกับอาการของโรคทางกระเพาะอาหารและลำไส้  และเมื่อเริ่มเป็นมะเร็ง ผู้ป่วยส่วนใหญ่ไม่มีอาการ  จะมีอาการต่อเมื่อโรคมะเร็งลุกลามมากแล้ว  อาการที่พบได้บ่อย  เช่น  อาการปวดท้อง อาการปวดหลัง ผอมลงโดยไม่ทราบสาเหตุ  ผู้ป่วยบางคนอุจจาระลักษณะมีไขมันปนมาก (steatorrhea, เพราะลำไส้ขาดน้ำย่อยไขมัน)  และที่สำคัญ คือ อาการตัวและตาเหลืองจากก้อนมะเร็งโต อุดกั้นท่อทางเดินน้ำดีจากถุงน้ำดี (ท่อน้ำดี จะเปิดเข้าลำไส้เล็กส่วนต้นซึ่งอยู่ติดส่วนหัวของตับอ่อน)

  รู้ได้อย่างไรว่าเป็นมะเร็งตับอ่อน?
โรคมะเร็งตับอ่อนเป็นโรคมะเร็งที่วินิจฉัยได้ยากมาก โดยเฉพาะเมื่อผู้ป่วยไม่มีอาการตัว/ตาเหลือง  ดังนั้นจึงมักตรวจพบเมื่อโรคลุกลามแล้ว อย่างไรก็ตาม แพทย์วินิจฉัยว่า ผู้ป่วยเป็นโรคมะเร็งตับอ่อนได้จากประวัติอาการของผู้ป่วย การตรวจร่างกาย และเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ช่องท้อง/ตับอ่อน

โรคมะเร็งตับอ่อนมักไม่สามารถตรวจชิ้นเนื้อได้จากภายนอก ชิ้นเนื้อจากก้อนมะเร็งเพื่อการตรวจทางพยาธิวิทยา (การตรวจเนื้อเยื่อด้วยการย้อมสีทางเคมี และ จากการตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์)  ได้ภายหลังจากการผ่าตัดช่องท้อง

โรคมะเร็งตับอ่อนแบ่งเป็นกี่ระยะ?
โรคมะเร็งตับอ่อนแบ่งเป็น 4 ระยะเช่นเดียวกับโรคมะเร็งอื่นๆ

ระยะที่ 1  ก้อนมะเร็งจำกัดอยู่เฉพาะในตับอ่อน

ระยะที่ 2  ก้อนมะเร็งลุกลามออกนอกตับอ่อน และ/หรือลุกลามเข้าต่อมน้ำเหลืองที่อยู่ติดกับตับอ่อน

ระยะที่ 3  ก้อนมะเร็งลุกลามเข้าเส้นเลือดใหญ่ในส่วนของตับอ่อน

ระยะที่ 4  โรคมะเร็งแพร่กระจายเข้ากระแสเลือด/โลหิต (มักแพร่กระจายเข้า ตับ ปอด และกระดูก) และ/หรือเข้าต่อมน้ำเหลืองในช่องท้อง/นอกช่องท้องซึ่งอยู่ไกลจากตัวตับอ่อน

อนึ่ง  ในบางระยะของโรค  แบ่งเป็นระยะย่อยๆอีก ทั้งนี้เพื่อแพทย์ด้านโรคมะเร็งใช้เป็นข้อบ่งชี้ทางการรักษา

รักษาโรคมะเร็งตับอ่อนได้อย่างไร?
วิธีหลักในการรักษาโรคมะเร็งตับอ่อน คือ การผ่าตัด  เคมีบำบัด และรังสีรักษา ซึ่งในระยะโรคลุกลามเข้าเนื้อเยื่อ/อวัยวะใกล้เคียง  และ/หรือลุกลามเข้าต่อมน้ำเหลืองติดกับตับอ่อน การรักษามักให้ร่วมกันทั้งการผ่าตัด เคมีบำบัด และรังสีรักษา  ส่วนยารักษาตรงเป้ายังอยู่ในการศึกษา  ในวิธีการรักษาทั้งหมด วิธีรักษาที่สำคัญที่สุด คือ การผ่าตัด ซึ่งใช้รักษาทั้งเพื่อการหายขาด และการรักษาประคับประคองเมื่อผู้ป่วยมีตัว/ตาเหลือง

โรคมะเร็งตับอ่อนมีโอกาสรักษาหายไหม?
โรคมะเร็งตับอ่อนจัดเป็นมะเร็งมีความรุนแรงโรคสูง  โอกาสรักษาหายขึ้นกับหลายปัจจัย ที่สำคัญคือ  ระยะโรค การผ่าตัดเอาก้อนมะเร็งออกได้หมด อายุ และสุขภาพโดยรวมของผู้ป่วย   

ในโรคระยะที่สามารถผ่าตัดเอาก้อนมะเร็งออกได้หมด โอกาสผู้ป่วยอยู่รอดถึง 5 ปี (รักษาหาย) ประมาณร้อยละ 0-50

ส่วนในโรคระยะที่ 4   เป็นระยะซึ่งไม่มีโอกาสรักษาหาย  การรักษาเป็นการประคับประคองตามอาการของผู้ป่วยแต่ละคน

มีวิธีตรวจให้พบโรคมะเร็งตับอ่อนตั้งแต่เริ่มเป็นไหม?
ปัจจุบันยังไม่มีวิธีตรวจคัดกรองที่มีประสิทธิภาพให้พบโรคมะเร็งตับอ่อนตั้งแต่ระยะเริ่มเป็นโรค

มีวิธีป้องกันการเกิดโรคมะเร็งตับอ่อนไหม?
เนื่องจากยังไม่ทราบสาเหตุที่ชัดเจนของการเกิดโรคมะเร็งตับอ่อน ในปัจจุบันจึงยังไม่มีวิธีการป้องกันโรคมะเร็งตับอ่อน ยกเว้นการพยายามลดปัจจัยเสี่ยงดังกล่าวแล้ว