ศาสตราจารย์เกียรติคุณ แพทย์หญิง พวงทอง ไกรพิบูลย์

แก้ไขปรับปรุง มกราคม 2553

ผลข้างเคียงจากรังสี มีอะไรบ้าง?
ผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนจากรังสีรักษา อาจเกิดขึ้นได้ในระหว่างการรักษา เรียกว่า ผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนระยะเฉียบพลัน และผลข้างเคียง/แทรกซ้อน หลังครบการรักษาไปแล้ว เรียกว่าผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระยะยาว หรือ ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระยะเรื้อรัง

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระหว่างการรักษา คือ  อาการทั่วๆไป  เช่น อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ และอาการเฉพาะที่ตรงอวัยวะที่ได้รังสี เป็นอาการจากการอักเสบของอวัยวะส่วนนั้น  เช่น ถ้าฉายที่ช่องปาก เยื่อบุช่องปากจะอักเสบ เกิดอาการเจ็บในช่องปาก หรือ ฉายที่ปอด จะเกิดการอักเสบของปอดส่วนนั้น เกิดอาการไอ เป็นต้น

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน ระยะยาว คือ การอักเสบเรื้อรังของอวัยวะ/เนื้อเยื่อที่ได้รังสี เช่น ฉายที่ช่องปาก จะเกิดปากแห้ง  หรือ  ฉายที่ปอด อาจเกิดการไอเรื้อรัง เป็นต้น

ทำไมถึงเกิดผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อน?
เซลล์ของโรคมะเร็ง/ก้อนมะเร็ง เซลล์ของโรคมะเร็ง/ก้อนมะเร็ง จะเกิดปะปนไปกับเซลล์ปรกติ/เนื้อเยื่อปรกติ แยกกันไม่ได้ชัดเจน ดังนั้น รังสีที่ใช้รักษาโรคมะเร็งบางส่วนจะโดนเซลล์/เนื้อเยื่อปรกติ และอวัยวะที่อยู่ติดก้อนมะเร็งไปด้วย ทำให้เกิดเป็นการอักเสบของเซลล์/เนื้อเยื่อปรกติของอวัยวะนั้นๆ  เกิดเป็นอาการหรือเรียกว่า ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน

ป้องกันไม่ให้เกิดผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนได้ไหม?
โดยทั่วไป ไม่สามารถป้องกันผลข้างเคียง/ผลแทรกซ้อนไม่ให้เกิดได้เต็มร้อย  แต่แพทย์จะพยายามใช้เทคนิคทางการรักษา และปริมาณรังสีให้เหมาะสมเพื่อให้คุมโรคมะเร็งได้ โดยให้เกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนชนิดรุนแรงน้อยที่สุด และไม่ให้มีผลกระทบต่อการควบคุมโรคมะเร็ง  เพราะการรักษาโรคมะเร็งบางชนิด ต้องใช้ปริมาณรังสี/แสงสูง หรือต้องฉายรังสีครอบคลุมเนื้อที่กว้าง

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนชนิดรุนแรง คืออะไร?
ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรง คือ ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนต่อเนื้อเยื่อ/อวัยวะสำคัญที่ได้รับรังสี/แสง  เพราะอยู่ติด/หรือปะปนกับเซลล์มะเร็งจนแยกจากกันไม่ได้  เช่น สมอง หรือ เส้นประสาทตา เมื่อมีการรักษาโรคมะเร็งในส่วนสมอง หรือ ศีรษะ/ลำคอ  หรือ ลำไส้ใหญ่ (ตรงตำแหน่งที่เกิดโรคมะเร็ง) เมื่อรักษาโรคมะเร็งปากมดลูก หรือ โรคมะเร็งต่อมลูกหมาก  เป็นต้น และเป็นผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่เมื่อเกิดขึ้นแล้วรักษาไม่หาย การรักษาเป็นเพียงการประคับประคองตามอาการเท่านั้น  ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรงนี้ มีโอกาสเกิดได้ ประมาณ ร้อยละ 5-10

ใครมีโอกาสเกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรงบ้าง?
ผู้ป่วยที่มีโอกาสเกิดผลข้างเคียง/แทรกซ้อนที่รุนแรง คือ ผู้ป่วยโรคมะเร็งชนิดที่ต้องรักษาด้วยปริมาณรังสีสูงมาก  และเป็นโรคมะเร็งของอวัยวะที่อยู่ติดกับอวัยวะสำคัญ เช่น โรคมะเร็งในส่วนศีรษะ ลำคอ โพรงหลังจมูก โพรงจมูก
ในผู้ป่วยที่เป็นโรคอื่นร่วมกับการเป็นโรคมะเร็ง  และเป็นโรคที่ทำให้มีการอักเสบของเนื้อเยื่อ หรือ การผิดปรกติของเส้นเลือด เช่น ผู้ป่วยสูงอายุ (อายุ 50 ปีขึ้นไป)  ผู้ป่วยโรคเบาหวาน โรคไขมันในเลือด โรคความดัน และ โรคภูมิแพ้บางชนิด ผู้ป่วยที่ระหว่างได้รังสีรักษา หรือภายหลังได้รังสีรักษาครบแล้วเกิดการติดเชื้อ เช่น จาก แบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา และอื่นๆ ในเนื้อเยื่อ/อวัยวะที่เคยได้รังสี ผู้ป่วยที่มีการรักษามะเร็งหลายวิธีร่วมกัน เช่น ทั้งผ่าตัด ยาเคมี และรังสีรักษา
นอกจากนั้น อีกปัจจัยที่สำคัญที่สุด คือ ผู้ป่วยบางรายจะไวต่อรังสีมากเป็นพิเศษต่างจากคนอื่นๆ  ซึ่งผู้ป่วยกลุ่มนี้ ในปัจจุบัน ยังไม่พบวิธีการตรวจ เพื่อให้แพทย์ทราบก่อนให้การรักษา

ผลข้างเคียง/แทรกซ้อน รักษาอย่างไร?
ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนจากรังสี  มีวิธีรักษา คือ การรักษาประคับประคองตามอาการ ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ เช่น อาการไอเรื้อรัง  แพทย์จะแนะนำ  ดื่มน้ำให้พอเพียง ใช้ยาบรรเทาอาการไอ หรือ ยาขยายหลอดลม หรือ ยาลดการอักเสบ เป็นครั้งคราวตามอาการ เป็นต้น  อย่างไรก็ตาม มีผลข้างเคียง/แทรกซ้อนบางอย่างที่ป้องกันได้ ซึ่ง ผู้ป่วยควรปฏิบัติตามแพทย์/พยาบาลแนะนำอย่างเคร่งครัด เช่น การป้องกันข้อไหล่ติดในการรักษาโรคมะเร็งเต้านม หรือ การป้องกันช่องปากตีบ/แคบในการรักษาโรคมะเร็งส่วนศีรษะ/ลำคอ

ผลข้างเคียง เกิดแล้วรักษาหายไหม?
ในคนไข้ที่มีสุขภาพร่างกายแข็งแรง ถ้าเป็นผลข้างเคียง/แทรกซ้อนเกิดในระหว่างการได้รังสีรักษา(ผลข้างเคียง/แทรกซ้อนระยะเฉียบพลัน)  มักรักษาได้หาย โดยใช้ระยะเวลารักษาประมาณ 2-3 สัปดาห์ ถึง 2-3 เดือน  แต่ถ้าเป็นผลข้างเคียงเกิดในระยะยาวภายหลังครบรังสีรักษาแล้ว มักรักษาไม่หาย หรือ เป็นๆหายๆ